त्रिमूर्ती विकास मंडळ मुंबईचे खजिनदार कै.भाऊराव घाडीगांवकर यांचे दु:खद निधन

*कोंकण एक्स्प्रेस

*त्रिमूर्ती विकास मंडळ मुंबईचे खजिनदार कै.भाऊराव घाडीगांवकर यांचे दु:खद निधन

*माणुसकी, गुरुभक्ती , निस्वार्थी सेवा वृत्ती आणि ज्ञानसाधनेचा एक निर्मळ प्रवास …

*मालवण : प्रतिनिधी

भाऊराव विष्णू घाडीगांवकर यांच्या निधनाची दुःखद वार्ता मनाला चटका लावून जाणारी आहे. त्यांच्या जाण्याने कुटुंबीय, नातेवाईक, मित्रपरिवार, सहकारी आणि परिचितांच्या मनात निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरून निघणारी नाही.

जीवनाच्या वाटेवर काही माणसं अशी भेटतात, की त्यांचा सहवास केवळ आठवण बनून राहत नाही; तर ते आपल्या आयुष्याच्या प्रवासाचा अविभाज्य भाग बनतात. भाऊकाका हे अशाच प्रेमळ, मनमिळाऊ आणि माणुसकी जपणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांचा साधेपणा, स्वच्छ मन, प्रामाणिकपणा आणि आपुलकीने माणसं जोडून ठेवण्याची वृत्ती त्यांच्या सहवासात आलेल्या प्रत्येकाच्या स्मरणात सदैव जिवंत राहील.

माणूस देहाने आपल्यातून निघून जातो; पण त्याने दिलेले प्रेम, माणुसकी, संस्कार आणि आठवणी कधीच संपत नाहीत. भाऊकाकांच्या बाबतीतही हेच सत्य आहे. आज ते आपल्यात नसले, तरी त्यांच्या आठवणींचा सुगंध आणि त्यांनी दिलेल्या जिव्हाळ्याची ऊब कायम आपल्या मनात राहील.

संस्थेशी अखेरपर्यंत निष्ठेचे नाते

भाऊकाका त्रिमूर्ती संस्थेच्या स्थापनेपासून संस्थेशी जोडलेले होते. संस्थेच्या वाटचालीतील अनेक चढ-उतार त्यांनी जवळून पाहिले आणि अनुभवले. पद हे त्यांच्यासाठी कधीही प्रतिष्ठेचे साधन नव्हते; संस्थेचे काम आणि संस्थेचे हित हीच त्यांची खरी बांधिलकी होती.

गेली अनेक वर्षे त्यांनी संस्थेच्या खजिनदारपदाची जबाबदारी अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने सांभाळली. संस्थेच्या आर्थिक व्यवहारात पारदर्शकता, काटेकोरपणा आणि विश्वासार्हता जपत त्यांनी आपली जबाबदारी पार पाडली. संस्थेच्या हिताचा विचार करताना स्वतःचा विचार त्यांनी नेहमीच दुय्यम मानला.

त्यामुळे त्रिमूर्ती संस्थेने केवळ एक पदाधिकारी गमावलेला नाही, तर एक विश्वासू सहकारी, निःस्वार्थ आधार आणि संस्थेच्या हिताचा सदैव विचार करणारे जिव्हाळ्याचे व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे.

किर्लोसच्या मातीतून मुंबईपर्यंतचा प्रवास

भाऊकाकांचा जन्म २३ मे १९५० रोजी किर्लोस, ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग येथे झाला. किर्लोसच्या मातीत जन्मलेल्या भाऊरावांनी प्राथमिक शिक्षणापासून आपल्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात केली. माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी त्यांनी मुंबईची वाट धरली.

मुंबई विद्युत पुरवठा व परिवहन उपक्रम (BEST) मध्ये त्यांनी प्रदीर्घ काळ प्रामाणिकपणे सेवा बजावली. आपल्या कर्तव्याशी निष्ठा राखत त्यांनी पर्यवेक्षक पदावरून १ जून २००८ रोजी सेवानिवृत्ती घेतली.

मात्र सेवानिवृत्ती म्हणजे त्यांच्या आयुष्याला विराम नव्हता. शिक्षणाची आवड, समाजाशी असलेली बांधिलकी आणि आपल्या मातीशी असलेले नाते त्यांनी अखेरपर्यंत जपले.

घाडीगावकर सहकारी पतपेढी मर्यादित तसेच त्रिमूर्ती विकास मंडळ, मुंबई संचलित त्रिमूर्ती माध्यमिक विद्यालय, शिरवंडे, ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग या शैक्षणिक व सामाजिक उपक्रमांशीही त्यांचे योगदान जोडलेले होते.

ज्ञानाची ओढ आणि मोडी लिपीची साधना

भाऊकाकांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अनेक सुंदर पैलू होते. ते मनाने अत्यंत स्वच्छ आणि प्रामाणिक होते. वाचनाची त्यांना विलक्षण आवड होती. चित्रकलेची त्यांना उपजत जाण होती. कवितेचीही त्यांना विशेष ओढ होती. प्रसंगानुरूप भावनांना सुंदर शब्दरूप देण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती.

आणि त्यांच्या अक्षराचे काय वर्णन करावे!

सुंदर, आखीव-रेखीव आणि प्रत्येक अक्षरातून त्यांचा स्वभावच जाणवावा असे त्यांचे हस्ताक्षर होते.

सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी स्वतःला एका जागी थांबू दिले नाही. त्यांनी मोडी लिपीचा सखोल अभ्यास केला आणि त्यात प्रावीण्य मिळवले. मोडी लिपीच्या अनेक स्पर्धांमध्ये त्यांनी प्रथम क्रमांक मिळवला. संपूर्ण महाराष्ट्रात मोडी लिपी तज्ज्ञ म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली.

अनेक विद्यार्थ्यांना त्यांनी मोडी लिपी शिकवून घडवले. जुन्या मोडी लिपीतील दस्तऐवजांचे मराठीत लिप्यंतर केले. पुढील पिढीलाही मोडी लिपी शिकता यावी, या उद्देशाने त्यांनी पुस्तक प्रकाशित केले. त्यांच्या या ज्ञानसाधनेला अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.

त्यांच्यासाठी ज्ञान हे केवळ स्वतःपुरते मर्यादित नव्हते; आपल्याला मिळालेले ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे हीच खरी ज्ञानसेवा आहे, या भावनेने त्यांनी कार्य केले.

गुरूविषयीचे प्रेम—मनाच्या सर्वात हळव्या कोपऱ्यात जपलेले नाते

माझ्यासाठी मात्र भाऊकाकांचे स्थान पितृतुल्य होते. ते माझ्या वडिलांचे विद्यार्थी होते. त्यामुळे मी त्यांना माझ्या लहानपणापासून ओळखत होतो.

माझ्या बाबांबद्दल बोलताना भाऊकाका नेहमी अत्यंत आदराने आणि कृतज्ञतेने सांगायचे की, “माझ्या बालपणीच्या शैक्षणिक प्रवासात ज्ञानाची गोडी लावणारे, माझ्या देवनागरी हस्ताक्षराचे सौंदर्य खुलवणारे आणि माझ्या स्वभावाला सद्गुणांची वळण देणारे तेच होते.”

आपल्या अर्पण पत्रिकेत त्यांनी आपल्या गुरुवर्यांविषयी व्यक्त केलेले शब्द त्यांच्या मनातील गुरुप्रेमाची आणि कृतज्ञतेची साक्ष देतात. आपल्या गुरूंना ते केवळ शिक्षक मानत नव्हते; तर “माझ्या दगडातून मानवी मूर्ती घडविणारे मूर्तिकार” मानत होते.

गुरूंनी दिलेले ज्ञान, संस्कार आणि जीवनदृष्टी त्यांनी आयुष्यभर जपली. निसर्गप्रवाहात सुरवंटाचे फुलपाखरात रूपांतर व्हावे, त्याप्रमाणे संस्कारांच्या प्रभावातून एका सामान्य बालकाचे सक्षम नागरिकात रूपांतर घडते, ही जाणीव त्यांच्या लेखणीतून प्रकर्षाने जाणवते.

आपल्या परमपूज्य गुरुवर्यांच्या लेखनसाधनेतून साकारलेल्या ‘मोडी लिपीमधून’ या पुस्तकाचे त्यांनी कृतज्ञतेने केलेले अर्पण त्यांच्या गुरुभक्तीची अनोखी प्रचिती देते.

गुरूचे ऋण फेडता येत नाही; ते केवळ आपल्या आचरणातून जपता येते. भाऊकाकांनी आपल्या गुरूंनी दिलेले संस्कार आयुष्यभर जपले आणि त्याच संस्कारांची शिदोरी घेऊन आपला जीवनप्रवास केला.

आमच्या कुटुंबाशी जिव्हाळ्याचे नाते

भाऊकाकांचा आमच्या कुटुंबाशी अतिशय जिव्हाळ्याचा संबंध होता. मुंबईहून गावाला आले की आमच्या घरी आल्याशिवाय ते राहत नसत. आपल्या गुरूंचे—माझ्या बाबांचा —फोटो पाहिल्याशिवाय आणि त्याला पुष्पहार अर्पण केल्याशिवाय त्यांचा गावचा मुक्काम जणू पूर्ण होत नसे. एवढे त्यांचे गुरूंवर प्रेम होते.

पोस्टात, बँकेत किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणी त्यांच्या सुंदर अक्षराचे कौतुक झाले की ते अभिमानाने आपल्या गुरूंचे नाव सांगायचे.

“त्यांच्यामुळे माझं अक्षर घडलं.”

हे त्यांचे शब्द त्यांच्या मनात गुरूंबद्दल असलेल्या अपार कृतज्ञतेची साक्ष देत राहतील.

माझ्या मुलीच्या प्रत्येक यशाचे ते मनापासून कौतुक करायचे. तिच्या यशाबद्दल आपल्या सुंदर काव्यपंक्तींमधून अभिनंदन करायचे. त्यांच्या शब्दांत कौतुक असायचे, आशीर्वाद असायचा आणि त्यामागे असायची एक आपुलकीची भावना.

जुन्या आठवणींना उजाळा देताना भाऊकाका अनेकदा जणू पुन्हा आपल्या बालपणात हरवून जायचे. तासन्तास चालणाऱ्या गप्पा, जुन्या घटनांची उजळणी आणि त्या आठवणी सांगताना त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारा आनंद—हे सगळे आता केवळ आठवणींच्या रूपाने आपल्या मनात जपावे लागेल.

भाऊकाका… तुमची जागा आता कोणीही घेऊ शकणार नाही!

माणुसकी, गुरुभक्ती आणि ज्ञानसाधनेचा एक निर्मळ प्रवास…

भाऊराव विष्णू घाडीगांवकर यांच्या निधनाची दुःखद वार्ता मनाला चटका लावून जाणारी आहे. त्यांच्या जाण्याने कुटुंबीय, नातेवाईक, मित्रपरिवार, सहकारी आणि परिचितांच्या मनात निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरून निघणारी नाही.

जीवनाच्या वाटेवर काही माणसं अशी भेटतात, की त्यांचा सहवास केवळ आठवण बनून राहत नाही; तर ते आपल्या आयुष्याच्या प्रवासाचा अविभाज्य भाग बनतात. भाऊकाका हे अशाच प्रेमळ, मनमिळाऊ आणि माणुसकी जपणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांचा साधेपणा, स्वच्छ मन, प्रामाणिकपणा आणि आपुलकीने माणसं जोडून ठेवण्याची वृत्ती त्यांच्या सहवासात आलेल्या प्रत्येकाच्या स्मरणात सदैव जिवंत राहील.

माणूस देहाने आपल्यातून निघून जातो; पण त्याने दिलेले प्रेम, माणुसकी, संस्कार आणि आठवणी कधीच संपत नाहीत. भाऊकाकांच्या बाबतीतही हेच सत्य आहे. आज ते आपल्यात नसले, तरी त्यांच्या आठवणींचा सुगंध आणि त्यांनी दिलेल्या जिव्हाळ्याची ऊब कायम आपल्या मनात राहील.

संस्थेशी अखेरपर्यंत निष्ठेचे नाते

भाऊकाका त्रिमूर्ती संस्थेच्या स्थापनेपासून संस्थेशी जोडलेले होते. संस्थेच्या वाटचालीतील अनेक चढ-उतार त्यांनी जवळून पाहिले आणि अनुभवले. पद हे त्यांच्यासाठी कधीही प्रतिष्ठेचे साधन नव्हते; संस्थेचे काम आणि संस्थेचे हित हीच त्यांची खरी बांधिलकी होती.

गेली अनेक वर्षे त्यांनी संस्थेच्या खजिनदारपदाची जबाबदारी अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने सांभाळली. संस्थेच्या आर्थिक व्यवहारात पारदर्शकता, काटेकोरपणा आणि विश्वासार्हता जपत त्यांनी आपली जबाबदारी पार पाडली. संस्थेच्या हिताचा विचार करताना स्वतःचा विचार त्यांनी नेहमीच दुय्यम मानला.

त्यामुळे त्रिमूर्ती संस्थेने केवळ एक पदाधिकारी गमावलेला नाही, तर एक विश्वासू सहकारी, निःस्वार्थ आधार आणि संस्थेच्या हिताचा सदैव विचार करणारे जिव्हाळ्याचे व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे.

किर्लोसच्या मातीतून मुंबईपर्यंतचा प्रवास

भाऊकाकांचा जन्म २३ मे १९५० रोजी किर्लोस, ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग येथे झाला. किर्लोसच्या मातीत जन्मलेल्या भाऊरावांनी प्राथमिक शिक्षणापासून आपल्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात केली. माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी त्यांनी मुंबईची वाट धरली.

मुंबई विद्युत पुरवठा व परिवहन उपक्रम (BEST) मध्ये त्यांनी प्रदीर्घ काळ प्रामाणिकपणे सेवा बजावली. आपल्या कर्तव्याशी निष्ठा राखत त्यांनी पर्यवेक्षक पदावरून १ जून २००८ रोजी सेवानिवृत्ती घेतली.

मात्र सेवानिवृत्ती म्हणजे त्यांच्या आयुष्याला विराम नव्हता. शिक्षणाची आवड, समाजाशी असलेली बांधिलकी आणि आपल्या मातीशी असलेले नाते त्यांनी अखेरपर्यंत जपले.

घाडीगावकर सहकारी पतपेढी मर्यादित तसेच त्रिमूर्ती विकास मंडळ, मुंबई संचलित त्रिमूर्ती माध्यमिक विद्यालय, शिरवंडे, ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग या शैक्षणिक व सामाजिक उपक्रमांशीही त्यांचे योगदान जोडलेले होते.

ज्ञानाची ओढ आणि मोडी लिपीची साधना

भाऊकाकांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अनेक सुंदर पैलू होते. ते मनाने अत्यंत स्वच्छ आणि प्रामाणिक होते. वाचनाची त्यांना विलक्षण आवड होती. चित्रकलेची त्यांना उपजत जाण होती. कवितेचीही त्यांना विशेष ओढ होती. प्रसंगानुरूप भावनांना सुंदर शब्दरूप देण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती.

आणि त्यांच्या अक्षराचे काय वर्णन करावे!

सुंदर, आखीव-रेखीव आणि प्रत्येक अक्षरातून त्यांचा स्वभावच जाणवावा असे त्यांचे हस्ताक्षर होते.

सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी स्वतःला एका जागी थांबू दिले नाही. त्यांनी मोडी लिपीचा सखोल अभ्यास केला आणि त्यात प्रावीण्य मिळवले. मोडी लिपीच्या अनेक स्पर्धांमध्ये त्यांनी प्रथम क्रमांक मिळवला. संपूर्ण महाराष्ट्रात मोडी लिपी तज्ज्ञ म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली.

अनेक विद्यार्थ्यांना त्यांनी मोडी लिपी शिकवून घडवले. जुन्या मोडी लिपीतील दस्तऐवजांचे मराठीत लिप्यंतर केले. पुढील पिढीलाही मोडी लिपी शिकता यावी, या उद्देशाने त्यांनी पुस्तक प्रकाशित केले. त्यांच्या या ज्ञानसाधनेला अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.

त्यांच्यासाठी ज्ञान हे केवळ स्वतःपुरते मर्यादित नव्हते; आपल्याला मिळालेले ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे हीच खरी ज्ञानसेवा आहे, या भावनेने त्यांनी कार्य केले.

गुरूविषयीचे प्रेम—मनाच्या सर्वात हळव्या कोपऱ्यात जपलेले नाते

माझ्यासाठी मात्र भाऊकाकांचे स्थान पितृतुल्य होते. ते माझ्या वडिलांचे विद्यार्थी होते. त्यामुळे मी त्यांना माझ्या लहानपणापासून ओळखत होतो.

माझ्या बाबांबद्दल बोलताना भाऊकाका नेहमी अत्यंत आदराने आणि कृतज्ञतेने सांगायचे की, “माझ्या बालपणीच्या शैक्षणिक प्रवासात ज्ञानाची गोडी लावणारे, माझ्या देवनागरी हस्ताक्षराचे सौंदर्य खुलवणारे आणि माझ्या स्वभावाला सद्गुणांची वळण देणारे तेच होते.”

आपल्या अर्पण पत्रिकेत त्यांनी आपल्या गुरुवर्यांविषयी व्यक्त केलेले शब्द त्यांच्या मनातील गुरुप्रेमाची आणि कृतज्ञतेची साक्ष देतात. आपल्या गुरूंना ते केवळ शिक्षक मानत नव्हते; तर “माझ्या दगडातून मानवी मूर्ती घडविणारे मूर्तिकार” मानत होते.

गुरूंनी दिलेले ज्ञान, संस्कार आणि जीवनदृष्टी त्यांनी आयुष्यभर जपली. निसर्गप्रवाहात सुरवंटाचे फुलपाखरात रूपांतर व्हावे, त्याप्रमाणे संस्कारांच्या प्रभावातून एका सामान्य बालकाचे सक्षम नागरिकात रूपांतर घडते, ही जाणीव त्यांच्या लेखणीतून प्रकर्षाने जाणवते.

आपल्या परमपूज्य गुरुवर्यांच्या लेखनसाधनेतून साकारलेल्या ‘मोडी लिपीमधून’ या पुस्तकाचे त्यांनी कृतज्ञतेने केलेले अर्पण त्यांच्या गुरुभक्तीची अनोखी प्रचिती देते.

गुरूचे ऋण फेडता येत नाही; ते केवळ आपल्या आचरणातून जपता येते. भाऊकाकांनी आपल्या गुरूंनी दिलेले संस्कार आयुष्यभर जपले आणि त्याच संस्कारांची शिदोरी घेऊन आपला जीवनप्रवास केला.

आमच्या कुटुंबाशी जिव्हाळ्याचे नाते

भाऊकाकांचा आमच्या कुटुंबाशी अतिशय जिव्हाळ्याचा संबंध होता. मुंबईहून गावाला आले की आमच्या घरी आल्याशिवाय ते राहत नसत. आपल्या गुरूंचे—माझ्या बाबांचे—छायाचित्र पाहिल्याशिवाय आणि त्याला पुष्पहार अर्पण केल्याशिवाय त्यांचा गावचा मुक्काम जणू पूर्ण होत नसे. एवढे त्यांचे गुरूंवर प्रेम होते.

पोस्टात, बँकेत किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणी त्यांच्या सुंदर अक्षराचे कौतुक झाले की ते अभिमानाने आपल्या गुरूंचे नाव सांगायचे.

“त्यांच्यामुळे माझं अक्षर घडलं.”

हे त्यांचे शब्द त्यांच्या मनात गुरूंबद्दल असलेल्या अपार कृतज्ञतेची साक्ष देत राहतील.

माझ्या मुलीच्या प्रत्येक यशाचे ते मनापासून कौतुक करायचे. तिच्या यशाबद्दल आपल्या सुंदर काव्यपंक्तींमधून अभिनंदन करायचे. त्यांच्या शब्दांत कौतुक असायचे, आशीर्वाद असायचा आणि त्यामागे असायची एक आपुलकीची भावना.

जुन्या आठवणींना उजाळा देताना भाऊकाका अनेकदा जणू पुन्हा आपल्या बालपणात हरवून जायचे. तासन्तास चालणाऱ्या गप्पा, जुन्या घटनांची उजळणी आणि त्या आठवणी सांगताना त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारा आनंद—हे सगळे आता केवळ आठवणींच्या रूपाने आपल्या मनात जपावे लागेल.

आता उरल्या आहेत फक्त आठवणी …

आज भाऊकाका आपल्यात नाहीत. पण त्यांचा साधेपणा, प्रामाणिकपणा, विद्वत्ता, गुरुभक्ती, माणुसकी आणि संस्थेविषयीची निष्ठा कायम आपल्या सोबत राहील.

त्यांनी जपलेली मूल्ये, त्यांनी दिलेले संस्कार आणि त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिलेला ज्ञानाचा मार्ग पुढच्या पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरेल.

भाऊकाका,

तुमची जागा आता कोणीही घेऊ शकणार नाही.

तुमच्या सहवासाच्या आठवणी आमच्या मनात सदैव जिवंत राहतील.

तुमच्या शब्दांची ऊब, तुमच्या अक्षरांची सुंदरता,

तुमच्या गुरुभक्तीची भावना आणि तुमच्या माणुसकीचा स्पर्श

आमच्या स्मरणात सदैव राहील.

काळ पुढे जाईल, अनेक वर्षे सरतील; पण काही व्यक्ती काळाच्या ओघात विसरल्या जात नाहीत. त्या आपल्या आठवणींचा, संस्कारांचा आणि भावनांचा अविभाज्य भाग बनून राहतात.

भाऊकाका, तुम्हीही आमच्यासाठी असेच कायमचे राहाल.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!

ईश्वर त्यांच्या आत्म्यास चिरशांती देवो आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना, आप्तेष्टांना, मित्रपरिवाराला तसेच त्रिमूर्ती संस्थेतील सर्व सहकाऱ्यांना हे दुःख सहन करण्याचे बळ देवो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना.

संदीप श्रीधर सावंत

*कणकवली, सिंधुदुर्ग*